شبهه «جبر» در خدمت استبداد؛ چرا خلافت نمی تواند آیینه امامت باشد

به قلم حسین روحانی صدر؛ کارشناس ارشد تاریخ و کارشناس گروه مرجع و خدمات ویژه کتابخانه ملی

میان اسلام پژوهان شرقی و غربی و حتی در میان گروه های مختلف کلامی و فکری اسلامی همواره پرسش مشترکی وجود دارد که چه تفاوتی میان امامت علوی و خلافت، به ویژه اموی و عباسی، در میان است. به طور معمول، هر جریانی با خواست و سلیقه خودش با باورهایی که دارد به آن پاسخ داده است.

اما شاید هیچ کدام از این پاسخ ها مبتنی بر خط مشی کتاب و سنت به جامانده نبوده باشد. شاید بتوان این سوال را به خود خلفای عباسی نیز نسبت داد. آنان به دنبال اثبات عدم تفاوت میان ایدئولوژی خلافت شان با نگاه ائمه دورانشان بودند. همان گونه که در بحث حکمرانی مطلوب نیز به آن پرداختیم خلیفه می خواست آیه «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النّاسَ حَتّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ. وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلاّ بإِذْنِ اللّهِ» (یونس:99- 100) را به دلیل منافع کشورگشایی ها و مال اندوزی هم فکرانش زیر سوال ببرد که با پاسخ های به موقع امام از پیگیری آن منصرف شد.

موضوع دیگری که در ادامه شیخ صدوق بدان پرداخته کیفیت رفتاری مخلوقات در مواقع زمانی و مکانی است، که پیرامون آن حمدان بن سلیمان- از علمای شیعه موردتوجه چهار امام- از حضرت در نامه ای می پرسد که آیا مخلوق خداوند است یا نه؟ طرح چنین پرسشی را نمی توان به مقام و موقعیت دانشمندان شیعی آن مقطع نسبت داد؛ بلکه این پرسش در ادامه همان قالب تعارض فکری میان امامان شیعی و خلفای دوران نخستین اسلامی است.

به هر روی، امام طبق همان ماموریت هدایتگری شان در پاسخ می فرمایند: «افعال مردم، دوهزار سال قبل از خلقت مردم، در علم خداوند مقدّر بود.» البته، پرسشی تامل برانگیز بر این پاسخ مطرح است که علم الهی زمان پذیر نیست و زمان به عنوان ابزاری برای مخلوق ازسوی خالق ابدی، ازلی و لم یزلی وضع شده است. بنابراین، خداوند آگاهانه مخلوقات خود را در موقعیت های زمانی و مکانی قرار داده است و اختیار امور را نیز به خود آنان واگذار نموده و نتایج افعال را نیز می داند؛ اما محدودیتی در اختیار قائل نمی شود.

نگاه گروه های کلامی حکمرانان عباسی بر این محور و هژمونی شکل گرفته بود که آنچه می کنند، مبتنی بر مقدراتی است که خداوند وضع نموده و اختیاری در تغییر آن وجود ندارد. علم خدا بر آن قرار گرفته است که آنچه شده و می شود، امری محتوم و ازسوی اوست؛ بنابراین، جای هیچ نوع گله و انتقادی از آن نیست.

نگارنده عیون اخبارالرضا موضوع مقام و موقعیت پیامبر را که دراصطلاح «حوض» گفته می شود، به نقل از حسین بن خالد چنین آورده که امام رضا علیه السّلام فرمود: «حضرت رسول صلی اللّه علیه و آله فرمود که هرکس به حوض من (حوض کوثر) ایمان نیاورد، خداوند او را بر آن حوض نرساند و هرکس ایمان به شفاعت من نیاورد، خداوند او را به شفاعت من فائز نگرداند! شفاعت من مربوط به کسانی است که مرتکب گناهان کبیره می شوند و اما نیکوکاران، اصلا، مستحقّ توبیخ و مؤاخذه نیستند.»

در ادامه، این محدثی که چهار امام شیعه را دیده و از آن ها روایاتی نقل نموده است از حضرت رضا پرسید معنی این آیه: «یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا یَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَی وَهُم مِّنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُونَ» (انبیا: 28) چیست؟ ایشان فرمودند: «یعنی شفاعت نمی کنند مگر کسی را که خداوند دینش (اعمالش) را بپسندد.»

اگرچه موضوع شفاعت پیچیده و تامل برانگیز است، اما در جمع بندی مطالب مطرح شده نشان دهنده آن است که امور جاری بشری را نمی توان مورد تایید الهی دانست و افراد در هر مقام و موقعی پاسخگوی کردارشان هستند و اجازه ای برای نسبت دادن به خدا ندارند.

انتهای پیام